काठमाडौं महानगरपालिकाको बागडोर सम्हालेका इन्जिनियर र र्यापर बालेन शाह (Balen Shah) आजको नेपाली राजनीतिमा केवल एक 'मेयर' मात्र होइनन्, उनी एउटा 'न्यारेटिभ' बनिसकेका छन्। २०७९ को निर्वाचनमा लौरो चुनाव चिन्ह लिएर स्थापित दलहरूलाई स्तब्ध पार्दै उदाएका बालेनको यात्रा अहिले स्थानीय सरकारको परिधि नाघेर राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रविन्दुमा ठोक्किन आइपुगेको छ।
यस लेखमा हामी बालेन शाहको कार्यकाल, उनका कार्यशैलीका सबल र दुर्बल पक्ष, र विशेषगरी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (RSP) सँगको उनको तादात्म्य र भविष्यको प्रधानमन्त्रीय सम्भावनाबारे एक निष्पक्ष चिरफार गर्नेछौं।
१. बालेनको 'एक्सन' र परिणाम: के साँच्चै परिवर्तन आयो?
बालेन शाहको कार्यकाललाई 'डिस्ट्रक्टिभ इनोभेसन' (Destructive Innovation) को रूपमा हेर्न सकिन्छ, जहाँ पुराना र भद्रगोल संरचना भत्काएर नयाँ थिति बसाल्ने प्रयास गरिएको छ।
- अतिक्रमण विरुद्धको निर्मम अभियान: फुटपाथ खाली गर्ने र नक्सा पास विपरीतका संरचना हटाउने कार्यमा बालेनले जुन साहस देखाए, त्यसले "कानून सबैका लागि बराबर हुन्छ" भन्ने सन्देश दियो। यद्यपि, साना व्यवसायीको व्यवस्थापन र मानवीय पक्षमा भने उनीमाथि प्रश्न उठ्ने गरेको छ।
- फोहोर व्यवस्थापन र प्रशासनिक सक्रियता: वर्षौंदेखि कुहिएको काठमाडौंको फोहोर व्यवस्थापनमा उनले केही हदसम्म 'क्राइसिस म्यानेजमेन्ट' गरे। तर, बन्चरेडाँडाको दीर्घकालीन समस्या र शून्य फोहोर (Zero Waste) को अवधारणा अझै पनि पूर्ण कार्यान्वयनको पर्खाइमा छ।
- डिजिटल र प्रत्यक्ष शासन: सामाजिक सञ्जाललाई सरकार र जनता जोड्ने सेतुका रूपमा प्रयोग गर्न बालेन खप्पिस देखिए। महानगरका बैठकहरूको लाइभ प्रसारणले पारदर्शितामा नयाँ मानक कायम गर्यो।
२. आलोचनाको कसीमा मेयर शाह: शैली कि प्रणाली?
कुनै पनि परिवर्तनकारी नेता विवादमुक्त हुँदैन। बालेनका केही कदमहरूले 'पपुलिजम' (लोकप्रियतावाद) तिर ढल्केको आरोप खेप्नुपरेको छ:
- संस्थागत समन्वयको अभाव: संघीय सरकार र अदालती आदेशहरूसँग कहिलेकाहीँ उनको टकराव देखिन्छ। लोकतन्त्रमा 'संस्थागत शक्ति' भन्दा 'व्यक्तिगत ईच्छाशक्ति' हावी हुँदा प्रणाली कमजोर हुने जोखिम रहन्छ।
- संवादको कमी: कतिपय अवस्थामा सरोकारवालासँग छलफल नगरी सिधै डोजर चलाउने शैलीलाई "लोकतन्त्र विरोधी" भनेर आलोचना गर्नेहरूको पनि कमी छैन।
३. बालेन शाह र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (RSP): सहकार्य कि प्रतिस्पर्धा?
२०७९ को आम निर्वाचनमा रवि लामिछाने नेतृत्वको RSP ले जुन लहर ल्यायो, त्यसको जग बालेन शाहकै स्थानीय विजयले हालेको थियो। यी दुई शक्तिबीच केही रोचक समानता र भिन्नता छन्:
| पक्ष | बालेन शाह | राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (RSP) |
| आधार | स्वतन्त्र व्यक्तित्व (Independent) | संगठित राजनीतिक दल |
| एजेन्डा | कार्यसम्पादन र डेलिभरी | सुशासन र नीतिगत सुधार |
| शक्ति | स्थानीय सरकारको प्रत्यक्ष अनुभव | संसदमा बलियो उपस्थिति |
राजनीतिक परिदृश्य: यदि बालेन शाहले भविष्यमा कुनै दलसँग सहकार्य गरेमा त्यो स्वाभाविक रूपमा नयाँ शक्तिहरूसँगै हुने देखिन्छ। तर, हालसम्म बालेनले आफूलाई 'स्वतन्त्र' नै राखेर एउटा छुट्टै ब्राण्ड स्थापित गरिरहेका छन्।
४. राष्ट्रिय नेतृत्व (प्रधानमन्त्री) को सम्भावना र फागुन २१ पछिको मोड
नेपाली राजनीतिमा "फागुन २१" एउटा यस्तो मिति बनेको छ, जसले समीकरण बदल्ने संकेत गरिरहन्छ। यदि आगामी दिनमा राजनीतिक अस्थिरता बढ्यो र पुराना दलहरूप्रति वितृष्णा चुलियो भने:
- मध्यावधि वा नयाँ निर्वाचनको लहर: बालेन शाहलाई 'राष्ट्रिय अनुहार' को रूपमा अघि सार्ने माग बढ्न सक्छ।
- गठबन्धनको अनिवार्य सर्त: नेपालको निर्वाचन प्रणाली अनुसार एक्लै बहुमत ल्याउन कठिन छ। बालेनलाई प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा पुग्न देशभरि फैलिएको संगठन र अन्य दलहरूसँगको समन्वय अनिवार्य हुनेछ।
मुख्य प्रश्न: के एउटा सफल मेयर सफल प्रधानमन्त्री बन्न सक्छ? स्थानीय तहको "डोजर" चलाउने अधिकार र राष्ट्रिय तहको "परराष्ट्र र अर्थनीति" चलाउने कुटनीति फरक पाटा हुन्।
५. निष्कर्ष: अवसर र चुनौतीको दोसाँधमा बालेन
बालेन शाहले नेपाली युवामा "राजनीतिबाट पनि केही सम्भव छ" भन्ने आशा जगाएका छन्। उनको मुख्य शक्ति भनेको जनताको भरोसा हो। तर, राष्ट्रिय नेतृत्वमा पुग्न उनलाई केवल 'क्रेज' ले पुग्दैन; उनलाई स्पष्ट आर्थिक मार्गचित्र, वैदेशिक नीतिको सुझबुझ र देशव्यापी संगठन चाहिन्छ।
अन्त्यमा, बालेन शाह एउटा व्यक्ति मात्र नभई नेपाली मतदाताको बदलिँदो चाहनाको प्रतिविम्ब हुन्। उनले आफूलाई एउटा महानगरको सफल प्रशासकबाट राष्ट्रिय राजनेतामा रूपान्तरण गर्न सक्छन् कि सक्दैनन्, त्यो आगामी राजनीतिक समीकरण र उनको आफ्नै परिपक्वताले तय गर्नेछ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू (FAQs)
१. के बालेन शाह कुनै पार्टी खोल्ने तयारीमा छन्? अहिले सम्म उनी स्वतन्त्र नै छन्, तर राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभाव जमाउन उनले संगठन निर्माण वा सहकार्य गर्नुपर्ने देखिन्छ।
२. मेयरको रूपमा बालेनको सबैभन्दा ठूलो सफलता के हो? सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, अवैध संरचना हटाउने साहस र महानगरको आन्तरिक आयमा गरेको वृद्धि।
३. बालेन शाह र पुराना दलहरू (NC, UML, Maoist) बीचको सम्बन्ध कस्तो छ? प्रायः चिसो सम्बन्ध देखिन्छ। बालेनले पुराना दलहरूको कार्यशैलीको कडा आलोचना गर्दै आएका छन्।
तपाइँलाई बालेन शाहको कार्यशैली कस्तो लाग्छ? तल कमेन्टमा आफ्नो विचार साझा गर्नुहोला।
